Clemens Holzmeister

(27 Mart 1886, Fulpmes, Avusturya – 12 Haziran 1983, Hallein, Avusturya)

Bozkırdan başkente uzanan dönüşümün mimari aklı

• Cumhuriyet’in ideallerini taşa ve mekâna dönüştüren isim
• Ankara’nın kalbinde yükselen anıtsal sadeliğin ustası
• Devlet ciddiyetini mimariye yansıtan güçlü vizyoner
• Başkentin hafızasına kazınan yapıların ardındaki imza
• Ankara’nın idari kimliğini planlayan usta

Avusturyalı mimar ve şehir plancısıdır. Özellikle 1927-1954 yılları arasında Türkiye Cumhuriyeti’nin başkenti Ankara’nın modernleşme sürecinde tasarladığı kamu binalarıyla tanınır. “Atatürk’ün mimarı” olarak anılan Holzmeister, anıtsal, sade ve işlevsel mimari anlayışıyla, yerel malzemeleri kullanarak Ankara’nın idari merkezinin oluşumunda belirleyici bir rol oynamıştır. Aynı zamanda Avusturya ile Türkiye arasındaki mimari ilişkilerde önemli bir köprü görevi üstlenmiştir.

1886 yılında Avusturya’da doğan Holzmeister, Viyana Teknik Yüksekokulu’ndan (günümüzde Viyana Teknik Üniversitesi) mezun olmuş, 1919 yılında mimarlık alanında doktora derecesini almıştır. 1924 yılında Viyana Güzel Sanatlar Akademisi Mimarlık Bölümü’nde öğretim görevlisi ve yönetici olarak çalışmaya başlamış, aynı yıl Viyana Krematoryumu Projesi yarışmasına katılarak birincilik kazanmış ve projesi uygulanmıştır. Bu proje, onun Avusturya ve Almanya’da tanınmasını sağlamıştır.

1920’lerin ikinci yarısında, Holzmeister Avusturya’da başarılı bir mimar olarak tanınırken, Türkiye’de I. Ulusal Mimarlık Dönemi etkisini sürdürmekteydi. Mimar Kemaleddin, Vedat Tek, Giulio Mongeri ve Arif Hikmet Koyunoğlu gibi isimlerin öncülük ettiği bu dönem, Ankara’nın fiziksel görünümünü değiştirmiş olsa da modern mimarlık anlayışıyla tam anlamıyla örtüşmemekte ve yüksek maliyetler gerektirmekteydi. Genç Cumhuriyet, Osmanlı’yı çağrıştıran geleneksel üslup yerine daha modern, Batı’ya dönük bir mimari anlayışa ihtiyaç duymaktaydı.

1923 yılında başkent ilan edilen Ankara, mimari açıdan henüz bu kimliğe uygun bir şehir değildi. Yaklaşık 20 bin nüfuslu bir Anadolu kasabası olan kentte konut ve kamu binası eksikliği bulunuyordu. Bu nedenle, başkentin yeniden inşasında mimarlık ve mühendislik projelerinin belirleyici olacağına inanılıyordu. Yeni yönetim, kamu yapılarında anıtsallığı koruyan; ancak maliyet açısından daha ekonomik ve işlevselliği ön planda tutan bir anlayışı benimsedi. Holzmeister’in mimari yaklaşımı bu hedeflerle örtüştüğü için, 1927 yılında Mustafa Kemal Atatürk’ün isteğiyle Türkiye’ye davet edildi.

Holzmeister, 1927 yılında Ankara’da Millî Savunma Bakanlığı ve Genelkurmay Başkanlığı projelerinin tasarım ve uygulama sürecinde görev aldı. Bakanlıklar bölgesine yönelik tasarım anlayışı, devlet otoritesini yansıtan yalın ve rasyonel bir düzen üzerine kuruluydu. Genellikle uzun koridorlar boyunca sıralanan odalardan oluşan, üç ya da dört katlı prizmatik bloklar tercih edilmiştir.

1928 yılında Ankara’ya ilk ziyaretine dair gözlemlerinde, şehri “uçsuz bucaksız düzlükler ve çorak topraklar içinde, yorgun bir yerleşim” olarak tanımlamış; Atatürk’ün bu kenti büyük eserlerle yeniden canlandırma hedefini vurgulamıştır.

1929-1938 yılları arasında Ankara’nın şehirleşme tarihine damga vuran birçok önemli yapı Holzmeister tarafından tasarlanmıştır. Bu yapılar arasında Millî Savunma Bakanlığı, Genelkurmay Başkanlığı, Ordu Evi, Bayındırlık Bakanlığı, Kara Harp Okulu, Çankaya Cumhurbaşkanlığı Köşkü, Merkez Bankası, Güven Anıtı (Anton Hanak ile birlikte), Güvenpark, Zafer Bulvarı, Ulus Emlâk Bankası, Yargıtay, Avusturya Büyükelçiliği, İçişleri Bakanlığı ve Vilayetler Meydanı yer alır. Bu eserlerde süslemeden uzak, ancak güçlü bir anıtsallık hissi uyandıran bir mimari dil benimsenmiştir.

1930-1932 yılları arasında Çankaya Cumhurbaşkanlığı Köşkü’nün inşası tamamlanmış ve bu yapı, Cumhuriyet’in simgesel mekânlarından biri haline gelmiştir.

11 Ocak 1937’de Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından yeni bir Meclis binası yapılmasına karar verilmiş ve bir yarışma düzenlenmiştir. On dört projenin katıldığı yarışmada üç proje birincilikle ödüllendirilmiş; Şubat 1938’de Mustafa Kemal Atatürk’ün isteğiyle Holzmeister’in projesinin uygulanmasına karar verilmiştir. Aynı yıl Almanya’nın Avusturya’yı işgali sonrasında Holzmeister Viyana’daki görevinden ayrılarak Türkiye’ye yerleşmiş ve İstanbul Tarabya’da yaşamaya başlamıştır. Bu dönem, onun Türkiye’deki ikinci çalışma evresini oluşturur.

Türkiye Büyük Millet Meclisi binasının yapımına 26 Ekim 1939’da başlanmış; ancak İkinci Dünya Savaşı nedeniyle inşaat sürecinde aksaklıklar yaşanmıştır. 1957’den sonra çalışmalar hız kazanmış ve bina Ocak 1961’de kullanılmaya başlanmıştır. Holzmeister’in Türkiye’deki en önemli eseri olarak kabul edilen bu yapı, yardımcısı Ziya Payzın tarafından tamamlanmıştır.

Holzmeister, 1940-1947 yılları arasında İstanbul Teknik Üniversitesi’nde ders vermiş; 1947’de Meclis projesine yoğunlaşmak üzere Ankara’ya taşınmıştır. Savaş sonrası uzun süre Avusturya’ya dönmemiş, 1947-1954 yılları arasında zaman zaman seyahat etse de Türkiye’de yaşamayı sürdürmüştür. 1963 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi’nden, 1971 yılında ise Viyana Teknik Yüksekokulu’ndan fahri doktora unvanı almıştır.

1978 yılında Türkiye’yi son kez ziyaret eden Holzmeister, TBMM yerleşkesinin genişletilmesi çalışmalarında danışmanlık yapmıştır. 12 Haziran 1983’te Avusturya’nın Hallein kentinde hayatını kaybetmiştir. Ölümünden sonra, 8 Haziran 1990 tarihinde, Türkiye’nin uluslararası alanda tanıtımına katkılarından dolayı Türkiye Cumhuriyeti Liyakat Nişanı ile ödüllendirilmiştir.

Clemens Holzmeister’in Ankara’ya kazandırdığı mimari miras ve Cumhuriyet’in başkentine kattığı değerler için kendisini saygı, şükran ve minnetle anıyoruz.